صنايع دستي استان يزد جلوهاي از هنر، فرهنگ و تمدن مردمان خطه كويري به شمارمي رود و يادگارماندگار هنرمندان چيره دستي است كه سالهاي سال در اين بخش فعاليت دارند.
هنرمندان صنايع دستي يزد با عشق و علاقه به توليدات خود مشغول هستند و اين محصولات نشانه ذوق ، تفكر ، ظرافت و انديشه اين مردمان است.
" ترمه " يكي از صنايع دستي استان يزد ، پارچه ظريف و لطيفي است كه از دو سري نخ تار و پود به صورت دستي در گذشته بافته ميشد.
اين محصول بيانگر اوج سليقه و ظرافت هنرمندان يزدي است و جنس آن از كرك ، پشم و ابريشم با طرحهاي اصيل و سنتي ايراني است.
شال چهارقدي ، اتابكي، راه راه، محرمات، كشمير، زمردي و اميري مهمترين شالهاي ترمههاي ايراني است.
در شالهاي نوع كشمير، نقشه شاخ گوزن و نقش درخت طراحي ميشود و در شال زمردي رنگ نيلي و سبز جلوههاي خاصي به آن ميدهد.
ريشه رناس، حنا، توت، زرد چوبه، پوست بلوط و برگ سماق، پوست گردو، برگ چاي ، پوست خشخاش ، برگ مو و پوست درخت سيب از جمله منابع براي تهيه رنگ ترمه است.
" زيلوبافي " يكي ديگر از رشتههاي مهم صنايع دستي استان يزد است كه در گذشته نه چندان دور در برخي مناطق بخصوص روستاها از رونق خوبي برخوردار بودهاست.
زيلوبافان ميبدي اين صنعت را از ابداعات اجداد خود ميدانند و از گذشته روستاها و شهرهاي اين منطقه مركز زيلوبافان ايراني بوده و هم اينك نيز كارگاهاي زيلوبافي در اين شهرستان داير و فعال است.
صنعت زيلوبافي در ميبد سابقه طولاني دارد و ميبديها اكنون بهترين زيلوي كشور را ميبافند و برخي از مساجد، تكايا و حسينيههاي ايران با زيلوي ميبد مفروش است.
قدمت اين صنعت به دوره پيش از اسلام باز ميگردد و قديميترين زيلوبا قرنها سابقه بافت در مسجد جامع ميبد وجود دارد.
نفيسترين زيلوي ميبد نيز متعلق به قرن ۱۲هجري قمري است كه بر روي آن ۲۴سجاده طراحي شده و در حاشيه آن نام واقف و تاريخ ۱۱۸۸هجري قمري نقش بسته است.
زيلو نوعي زيرانداز است كه بر روي دستگاهي شبيه دار قالي بافته ميشود، پهناي آن نسبتا ضخيم و داراي تار و پود است.
" سفالگري " در شهرستان ميبد رونق خاصي دارد و از اين نظر از جايگاه ويژهاي برخوردار است.
گردشگراني كه به اين استان سفر ميكنند در بازگشت، دست ساختههاي اين بخش را كه نشانه ذوق و هنر يك هنرمند سفالگر است به سوغات ميبرند.
سفالگري نخستين صنعت ساخته دست بشر از خاك و يكي از قديميترين صنايع ايران است.
" منبت كاري " يكي از صنايع دستي استان يزد است كه با استفاده از كنده كاري روي چوبانجام ميشود و اوج هنر صنعتگران صنايع دستي اين استان در اين صنعت خودنمايي ميكند.
منبت كاري از قديم در ايران رواج داشته و مورخين كنده كاري روي چوب را يكي از ارزشمندترين هنرهاي سنتي ايران باستان ميدانند.
اوج هنر منبت كاري در دوره صفويان است و آثار اين دوره به صورت درها ، منبرها ، رحلهاي قرآن ، ستونهاي چوبي اتاق، دسته خنجر، قاشق و شربت خوري ديده ميشود.
هنر منبت در دوره زنديه و قاجار از رونق افتاد و ساختن اشياي كوچكتر از جمله رحل قرآن و قاب آيينه به جاي درهاي منبت و قطعات بزرگ متداول شد.
" نمد مالي " يكي ديگر از صنايع دستي استان يزد هنوز در ايناستان رايج است و شهرستان ابركوه از مراكز مهم توليد آن بشمار ميرود.
نمدمالي در اين شهرستان حدود ۷۰۰سال قدمت دارد و تعدادي از هنرمندان جوان ابركوهي اين هنر را از پدران خود فرا گرفتهاند.
ماده اوليه براي تهيه نمد ، پشم و كرك گوسفند و شتر است كه به طريق هنرمندانهاي توسط نمدمالان توليد ميشود.
نمدمالان ، پشم را در قالبهاي مخصوصي پهن و با اضافه كردن آب و صابون مخصوص پشم را تبديل به نمد ميكنند.
" كاربافي " يكي از صنايع نساجي سنتي است كه در استان يزد كه از گذشته دور در شهر تاريخي ميبد رواج داشتهاست.
رونق كاربافي در گذشته به حدي بوده است كه در هر خانهاي حداقل يك يا دو چاله كاربافي وجود داشت و محصولات اين هنر دستي به ساير شهرهاي كشور صادر ميشد.
اما در طول دهه اخير به علت ورود ماشينهاي بافت پارچه و جايگزيني شدن توليدات آن " كار بافي " كه به كارتوفي، كارششوك و كار كرباس معروف است رونق بازار خود را از دست دادهاست.
پارچههاي محصول كاربافي با دارهاي ساده كه از چوب و ني ساخته شده است بافته ميشود.
سابقه " گليمبافي " پيش از قالي بافي است و قالي در اثر تكميل گليم و طي قرون و اعصار مختلف به وجود آمده است.
گليم بافي در استان يزد كه در شهرستانهاي ابركوه و خاتم رايج است و گفته ميشود بيش از يك هزار سال سابقه دارد.
گليمهاي هر منطقه داراي خصوصيات ويژهاي از نظر طرح و رنگ است و به طور كلي بايد گفت كه گليم هر منطقه را ميتوان با توجه به طرحها و رنگ بنديهاي آن از مناطق ديگر باز شناخت.
در حال حاضر، گليم به عنوان زير انداز، پرده، رختخواب، چادر شب، خورجين و پشتي مورد استفاده قرار ميگيرد.
براي بافت گليم به " دار " با انواع عمودي، افقي، تبريزي و گردان، مواد اوليه نخ چله، پشم و نقشه نياز است.
صنعت " خورجين بافي " كه به آن " لبافي " نيز گفته ميشود در گذشته در مناطق مختلف اين استان به ويژه شهرستانهاي اردكان و صدوق يزد رواج داشته است.
اين صنعت گرچه رونق گذشته خود را از دست داده است اما هنوز كم و بيش در اين مناطق رواج دارد.
خورجين در گذشته وسيلهاي براي حمل بار با چارپايان بوده است اما در حال حاضر توليدات اين صنعت براي حمل بار با وسايل نقليه و به ويژه موتورسيكلت استفاده ميشود.
هم اينك برخي افراد ميان سال و كهنسال كم و بيش از اين وسيله براي حمل اجناس و كالاها خريداري شده خود با موتورسيكلت استفاده ميكنند.
معرق، ايكات، منسوجات، خاتم، گيوه، احرامي، دارايي ، زرگري ، جاجيم ، مسگري ، سوزن دوزي، شعربافي و قالي بافي از ديگر صنايع دستي استان يزد است.
تهيه كننده: احمد جعفري ندوشن
